ئةخلاق لة روانطةى رؤسؤ و ظؤلتيَرةوة

رۆسۆ و ڤۆلتێر له‌ بواری‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ ئه‌خلاق تیۆرگه‌لێكی‌ جیاوازیان هه‌یه‌. رۆسۆ له‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ خۆی‌ له‌ خۆی‌دا باشه‌ و له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ شێوازی‌ سروشتی‌، خراپه‌ كردن بێ‌ ئه‌گه‌ره‌. ڤۆلتێر باوه‌ڕێكی‌ به‌م بۆچوونه‌ی‌ رۆسۆ نییه‌ و ده‌ڵێ‌ كه‌ مرۆڤ خۆی‌ له‌ خۆی‌دا باش نییه‌ و بۆ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ مرۆڤ ببێ‌ به‌ زینده‌وه‌رێكی‌ باش ده‌بێ‌ پێكهاته‌ی‌ ئه‌خلاق به‌ جۆرێك بێ‌ كه‌ مرۆڤ بكا به‌ زینده‌وه‌رێكی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ به‌و جۆره‌ی‌ كه‌ بتوانێ‌ چاوپۆشی‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كه‌ی‌ بكات.

رۆسۆ له‌ كتێبێكدا به‌ ناوی‌ "په‌یمانی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌" ره‌خنه‌ له‌و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تیانه‌ ده‌گرێ‌ كه‌ ناكۆكی‌ له‌ گه‌ڵ‌ ئه‌واندا پێكهێنانی‌ كۆمه‌ڵگای‌ پێویست كردووه‌. ئه‌و له‌و كتێبه‌دا، مه‌سه‌له‌ی‌ ئه‌خلاق له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ پێكهاته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان شی‌ ده‌كاته‌وه‌. رۆسۆ بۆ داكۆكی‌ كردن له‌م بۆچوونه‌ له‌ به‌ڵگه‌ گه‌لێكی‌ جۆراوجۆر كه‌ڵك وه‌رده‌گرێ‌. به‌ڵگه‌ هێنانه‌وه‌كانی‌ رۆسۆ كه‌ له‌ چه‌ند بواردا له‌وانه‌ سروشتی‌ مرۆڤایه‌تی‌، ئایین، ئه‌خلاق و یاسادایه‌، سه‌باره‌ت به‌ بیرۆكه‌یه‌كی‌ سه‌ره‌كییه‌: نێوان ئه‌و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ جۆراوجۆرانه‌ی‌ كه‌ په‌یوه‌ندی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ فۆرمۆله‌ ده‌كه‌ن لایه‌نی‌ هاوبه‌ش هه‌یه‌ و ئه‌گه‌ر خاڵێك نه‌ده‌بوو كه‌ هه‌موو به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان په‌یوه‌ندییان به‌وه‌وه‌ بێ‌، هیچ كۆمه‌ڵگایه‌ك نه‌ده‌بوو. هه‌ر له‌ سه‌ر ئه‌م به‌رژه‌وه‌ندییه‌ هاوبه‌شه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵًگا ده‌بێ‌ ئیداره‌ بكرێ‌ و په‌یمانی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ هه‌ندێ‌ كاریگه‌ری‌ هه‌یه‌ كه‌ به‌ بێ‌ ئه‌وان كۆمه‌ڵگا ناتوانێ‌ درێژه‌ به‌ ژیانی‌ خۆی‌ بدا.

به‌ڵگه‌ هێنانه‌وه‌ی‌ رۆسۆ له‌ گه‌ڵ‌ ده‌ست پێكردن له‌ كۆنترین كۆمه‌ڵگاكانه‌وه‌، ته‌نیا فۆڕمی‌ سروشتی‌ ئه‌و واته‌ بنه‌مای‌ رێبازێكی‌ لۆجیكی‌ ده‌پێوێ‌. رۆسۆ هه‌وڵ‌ ده‌دا ئه‌مه‌ نیشان بدا كه‌ به‌ ته‌واو بوونی‌ پێویستی‌ مناڵه‌كان به‌ باوكیان، په‌یوه‌ندی‌ سروشتی‌ ده‌گۆڕدرێ‌ و ئه‌ندامانی‌ بنه‌ماڵه‌ هه‌موویان به‌ شێوه‌ی‌ یه‌كسان سه‌ربه‌خۆ ده‌بن. بۆ گه‌یشتن به‌م راده‌یه‌، رۆسۆ به‌و ئه‌نجامه‌ ده‌گا كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌ندامانی‌ بنه‌ماڵه‌كه‌ له‌ پاڵ یه‌كدا درێژه‌ به‌ مانه‌وه‌یان بده‌ن، به‌ شێوه‌ی‌ سروشتی‌ نییه‌ و به‌ڵكوو دڵخوازانه‌یه‌ و بنه‌ماڵه‌ ته‌نیا به‌ په‌یمان ده‌پارێزرێن. ئه‌م ئازادییه‌ هاوبه‌شه‌ ئاكامی‌سروشتی‌ مرۆڤایه‌تییه‌. به‌ پێی‌ بۆچوونی‌ رۆسۆ، بنه‌ماڵه‌ یه‌كه‌مین مۆدێلی‌ كۆمه‌ڵگایه‌، ده‌سه‌ڵات رۆڵی‌ باوك و خه‌ڵك رۆڵی‌ مناڵه‌كانیان هه‌یه‌ و هه‌موویان كه‌ به‌ شێوه‌ی‌ ئازاد و به‌رابه‌ر دێنه‌ دنیاوه‌ له‌ ئازادییه‌كه‌یان ته‌نیا بۆ قازانج كردن به‌هره‌ ده‌به‌ن. سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ چه‌مكه‌كانی‌ ئازادی‌ و به‌رابه‌ری‌ له‌ ته‌وه‌ری‌ سروشتی‌ ئه‌خلاقی رۆسۆدا له‌ ئارادیه‌، ئه‌م چه‌كانه‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌كیان به‌ چه‌مكی‌ "قازانج كردنی‌ سالاری‌ ئازادی‌" یه‌وه‌ نییه‌. به‌م واتایه‌ كه‌ مافی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ په‌یوه‌ندییه‌كی‌ به‌ قازانج كردنی‌ شارۆمه‌ندانه‌وه‌ نییه‌ و مافی‌ ئه‌خلاقی‌ مرۆڤه‌كان له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ پێوه‌ری‌ قازانج كردن نییه‌.

به‌ پێی‌ بۆچوونی‌ رۆسۆ، په‌یوه‌ندی‌ مامه‌ڵه‌یه‌كه‌ كه‌ نه‌ ته‌نیا شارۆمه‌ندانی‌ تایبه‌تی‌ ده‌گرێته‌وه‌ به‌ڵكوو په‌یوه‌ندی‌ به‌ په‌یوه‌ندی‌ گرتنی‌ نێوان چینه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگاوه‌ هه‌یه‌، وه‌ك بنه‌مای‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ پێناسه‌ كراوه‌ كه‌ بریتی‌یه‌ له‌ بنه‌مایه‌كی‌ راسته‌قینه‌ بۆ په‌یوندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان كه‌ بۆ به‌رین بوونه‌وه‌ له‌ په‌یمانی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ رۆسۆ كه‌ڵك وه‌رده‌گرێ‌ و سه‌رچاوه‌دان به‌ پێوه‌ری‌ قازانج كردن په‌یوه‌ندی‌ به‌ ئه‌خلاقێكی‌تره‌وه‌یه‌ له‌ په‌یمانی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ كه‌ له‌مه‌و به‌دوا له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ هاوسه‌نگی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌ نێوان چینه‌كانه‌. له‌ جیاتی‌ ئه‌خلاقی‌ قازانج كردنی‌ هاوبه‌ش له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ قوربانی‌ كردن، رێكه‌وتنی‌ ماددی‌ هاوبه‌شی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ به‌رین بوونه‌وه‌ی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تییه‌كانی‌ نێوان خۆیان له‌ به‌رچاوه‌. ئه‌م ئه‌خلاقه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و سیاسییه‌ له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ پێشكه‌وتنی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تییه‌كانه‌.

بابه‌تێكی‌تر كه‌ گرینگه‌، یه‌كیه‌تی‌ ئه‌ندامانی‌ كۆمه‌ڵه‌. به‌ پێی‌ بۆچوونی‌ رۆسۆ، ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌ت وه‌كوو كه‌سێكه‌ كه‌ ژیانی‌ به‌ یه‌كیه‌تی‌ نێوان ئه‌ندامانی‌ كۆمه‌ڵه‌وه‌  وابه‌سته‌یه‌ و ئه‌گه‌ر گرینگترینیان مانه‌وه‌ی‌ خۆیه‌تی‌، هێزێكی‌ گشتی‌ پێویسته‌ تا بتوانێ‌ هه‌موو هێزیك هاوڕێژه‌ی‌ دیتران بكات. چوونكه‌ سروشت به‌ هه‌موو مرۆڤێك، هێزێكی‌ ره‌ها ده‌دا به‌ ته‌وای‌ ئه‌ندامانی‌، په‌یمانی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ هێزێكی‌ ره‌ها ئه‌دا به‌ په‌یكه‌ره‌ی‌ سیاسی له‌ سه‌ر هه‌موو گروپه‌كاندا. هه‌ر بۆیه‌ به‌ وه‌رگرتنی‌ كۆمه‌ڵگا وه‌ك پێكهاته‌یه‌كی‌ سروشتی‌، كۆمه‌ڵكا به‌ توانا ده‌بێ‌، رۆسۆ چه‌مكی‌ ماف له‌ به‌رچاو ده‌گرێ‌. ئه‌و سێ‌ جۆر ماف به‌ گرینگ ده‌زانێ‌: مافی‌ شارۆمه‌ندان، مافی‌ ده‌سه‌ڵات و هه‌روه‌ها مافی‌ سروشتی‌ كه‌ ده‌بێ‌ له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ مرۆڤایه‌تییه‌كان بێ‌.

رۆسۆ به‌ڵگه‌ دێنێته‌وه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌و تاوانبارانه‌ی‌ هێرش ده‌كه‌نه‌ سه‌ر مافی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ وه‌ك ئاژاوه‌گێڕ و خائین وان. به‌ ده‌ست درێژی‌ به‌ یاسا له‌ ئه‌ندامانی‌ كۆمه‌ڵ‌ بوون دێنه‌ ده‌رێ‌ و ته‌نانه‌ت به‌راوردی‌ له‌ گه‌ڵ‌ ده‌كه‌ن. رۆسۆ به‌و ئاكامه‌ ده‌گا كه‌ وه‌ها دوژمنێك ناتوانێ‌ تاكێكی‌ ئه‌خلاقی بێ‌. بۆ رۆسۆ سزادانی‌ تاوانبارێك په‌یمانێكی‌ تایبه‌تییه‌. رۆسۆ ئه‌م سزادانه‌ به‌ یاسایه‌كی‌ سروشتی‌ ده‌زانێ‌ كه‌ به‌ بێ‌ ئه‌و كۆمه‌ڵگا ناتوانێ‌ درێژه‌ به‌ ژیانی‌ بدا. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌خلاق بۆ هه‌بوونی‌ كۆمه‌ڵگایه‌ك كه‌ تیایدا كه‌سه‌كان رێز له‌ مافه‌كانی‌ یه‌كتر ده‌گرن، پێویسته‌. دوای‌ ئه‌م به‌ڵگه‌ هێنانه‌وه‌یه‌، رۆسۆ پێی‌ وایه‌ كه‌ دامه‌زراندنی‌ كۆمه‌ڵگایه‌ك پێویستی‌ به‌ گۆڕینی‌ ئه‌ندامانییه‌تی‌. هه‌ر بۆیه‌ ده‌بێ‌ بوونێتی‌ بچووكی‌ هه‌ر مرۆڤێك بگۆڕینه‌ ئه‌و بوونێتییه‌ی‌ كه‌ هه‌ر كاممان له‌ سروشت وه‌رمان گرتووه‌. ئه‌م گۆڕینه‌ روون كردنه‌وه‌یه‌ بۆ پێكهێنانی‌ كۆمه‌ڵگا.

ده‌كرێ‌ ئه‌م ره‌خنه‌یه‌ له‌م تیۆره‌یه‌ بگیرێ‌ كه‌ پێویستی‌ گۆڕینی‌ كه‌سه‌كان پێشنیار ده‌كا كه‌ بوونی‌ ئه‌خلاق له‌ ناو كۆمه‌ڵگا درێژه‌ بكێشێ‌. رۆسۆ چه‌مكی‌ "شارۆمه‌ندی‌"وه‌ك "ئه‌ندامانی‌ ده‌سه‌ڵات" هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌. ئه‌م دوولایه‌نییه‌ ئاشكرایه‌ له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ چه‌مكی‌ فۆرمۆله‌ بووی‌ "ئازادی‌ ئه‌خلاقی‌"یه‌. كه‌ به‌ پێی‌ ئه‌و "په‌یڕه‌وی‌ كردن له‌ یاسا، ئازادی‌یه‌" و "ئازاد بوون" له‌ پێناسه‌ی‌ واتایی په‌یمانی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌دا به‌ واتای "په‌یڕه‌وی‌ كردن له‌ ئیراده‌ی‌ گشتی‌"یه‌. هه‌ر تاكێك بوونی‌ ئه‌خلاقی‌ خۆی‌ به‌ مه‌به‌ستی‌ به‌شداری‌ كردن له‌ پێكهێنانی‌ كۆمه‌ڵدا له‌ ده‌ست ده‌دا. سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌مه‌ گریمانێكی‌ دیكه‌ش له‌ ئارادایه‌ كه‌ تیایدا رۆسۆ به‌ڵگه‌ دێنێته‌وه‌ كه‌ هه‌ر تاكێك ده‌توانێ‌ ئیراده‌یه‌كی‌ تایبه‌تی‌ دژایه‌تی‌ یان جیاواز له‌ ئیراده‌ی‌ گشتی‌ هه‌بێ‌ كه‌ وه‌ك شارۆمه‌ند هه‌یه‌تی‌.

به‌ پێی‌ بووچوونی‌ رۆسۆ، كه‌سێك كه‌ له‌ ئیراده‌ی‌ گشتی‌ ده‌رباز بێ‌ له‌ لایه‌ن په‌یكه‌ره‌ی‌ كۆمه‌ڵگاوه‌ هێرشی‌ ده‌كرێته‌ سه‌ر. ئه‌مه‌ ته‌نیا زه‌مانه‌تی‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ كه‌ بوونێتی‌ سیاسی یاسایی ده‌كاته‌وه‌. سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ رۆسۆ به‌ڵگه‌ دێنێته‌وه‌ كه‌ یاسا به‌ ناتوانییه‌كان و پێش داوه‌رییه‌كانی‌ ئێمه‌ سنووردرار ده‌بێته‌وه‌.

رۆسۆ له‌ كتێبه‌كه‌ی‌دا به‌ ناوی‌ "امیل" ره‌خنه‌ له‌ بنه‌مایه‌ك ده‌گرێ‌ كه‌ په‌روه‌رده‌ كردنی‌ تاكێك تا ته‌مه‌نی‌ دوازه‌ ساڵی‌ فۆرمۆله‌ ده‌كه‌ن. له‌م كتێبه‌دا، رۆسۆ تیۆرییه‌كانی‌ له‌ كتێبی "په‌یمانی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌"دا به‌رین ده‌كاته‌وه‌ و نموونه‌یه‌كی‌ په‌روه‌رده‌یی به‌كه‌ڵك پێشنیار ده‌كا. رۆسۆ روونی‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ كارگێڕی‌ وشه‌یی ئه‌خلاق، سیاسه‌ت یان یاسا ئه‌م ئه‌گه‌ره‌ی‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌م چه‌مكانه‌ ماهییه‌تی‌ خۆیان له‌ ده‌ست بده‌ن.

به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ رای‌ گشتی‌، رۆسۆ روونی‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ به‌ر له‌ ته‌مه‌نی‌ باڵغ بوون باشتر وایه‌ بیرۆكه‌یه‌ك له‌ به‌ها ئه‌خلاقیه‌كان و په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان نه‌بێ‌. ئه‌و ته‌مه‌نی‌ باڵغ بوون به‌ ته‌مه‌نی‌ دوازده‌ ساڵی‌ ده‌زانێ‌. له‌ ته‌مه‌نی‌ دوازده‌ ساڵی‌ دایه‌ كه‌ چه‌مكه‌ ئه‌خلاقییه‌كان لای‌ مێرمنداڵ سه‌ر هه‌ڵده‌دا. عه‌قڵ له‌م ته‌مه‌نه‌دا، هێزی‌ مێرمنداڵ له‌ هه‌بوونی‌ بیرۆكه‌ شیاوی‌ په‌سه‌نده‌كان به‌ مه‌به‌ستی‌ توانایی پێدانی‌ ئه‌وه‌ له‌ كۆنترۆڵی‌ ئیراده‌، خواسته‌كان و به‌رابه‌ر بوونیانه‌ له‌ گه‌ڵ‌ واقعییه‌ت. مێرمنداڵ ناتوانێ‌ په‌یڕه‌وی‌ له‌ چاوه‌ڕوانییه‌ ئه‌خلاقییه‌كان بكات و سوودێكی‌ نابێ‌ كه‌ ئه‌وانه‌ی‌ پێ‌ بوترێ‌. ئه‌وان به‌تاڵ و خاڵی‌ ده‌بن، به‌تایبه‌ت ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌گه‌ری‌ هه‌یه‌ مێرمنداڵ به‌ ئایدیا هه‌ڵه‌كان پڕیان بكاته‌وه‌.

بۆچوونی‌ رۆسۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ باشتر وایه‌ بۆ مێرمنداڵ خۆ له‌و وشانه‌ بپارێزین كه‌ گه‌وره‌كان ده‌رباره‌ی‌ ئه‌خلاق به‌كاری‌ دێنن. ئه‌م بیر هێنانه‌وه‌یه‌ كارگێڕییه‌كی‌ گشتی‌ هه‌یه‌ و ده‌توانێ‌ به‌ شێوه‌ی‌ بنه‌مایه‌ك ده‌ربێ‌. سوودێكی‌ نییه‌ كه‌ ئه‌و وشه‌ وهێمایانه‌ فێری‌ مێرمنداڵ بكه‌ین كه‌ هیچ چه‌شنه‌ واتایه‌كیان بۆ ئه‌و نییه‌.

رۆسۆ چه‌مكی‌ زمانێكی‌ سه‌رنج راكێش به‌كار دێنێ‌. له‌ شێوه‌یه‌كدا كه‌ بیرۆكه‌یه‌كمان له‌ شته‌كان نه‌بێ‌، چۆن وشه‌كان ده‌توانن بۆخۆیان بیرۆكه‌ زه‌ینییه‌كان پێك بێنن؟ وشه‌كان له‌ راستی‌دا هێما گه‌لێكن كه‌ په‌یوه‌ندیان به‌ شته‌كان و بیرۆكه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌. بۆ مێرمنداڵێك وشه‌كان ده‌توانن سه‌ره‌ڕای‌ گه‌ڵاڵه‌ی‌ شته‌كان له‌ نه‌بوونیاندا به‌ كار بێن له‌ كاتێكدا كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م وشانه‌ ته‌نیا بیرۆكه‌كان نیشان بده‌ن، هه‌ر وه‌ك چه‌مكه‌ ئه‌خلاقییه‌كان، په‌یوه‌ندیان به‌ دنیای‌ راسته‌قینه‌وه‌ نابێ‌ به‌ڵكوو دنیایه‌كی‌ زه‌ینی‌ وێنا ده‌كه‌ن كه‌ هێشتا دنیای‌ مێرمنداڵ نییه‌. ئه‌و ئه‌نجامه‌ی‌ كه‌ رۆسۆ پێی‌ ده‌گا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بۆ نه‌گۆڕینی‌ ناوه‌رۆكی‌ ئه‌و بیركردنه‌وانه‌ی‌ كه‌ مێرمنداڵ سه‌باره‌ت به‌ ئه‌خلاق هه‌یه‌تی‌، ئیده‌ئال ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ناسینی‌ ئه‌و به‌ ئه‌زموونه‌ هه‌ستییه‌كان سنووردار بكه‌ینه‌وه‌. به‌ له‌به‌رچاوگرتنی‌ ئه‌و بنه‌مایه‌ كه‌ په‌روه‌رده‌كردن ده‌بێ‌ ریتمی‌ سروشتی‌ مێرمنداڵ بپارێزێ‌، رۆسۆ پێشنیار ده‌كا كه‌ ره‌وتی‌ فێربوون نابێ‌ به‌ په‌له‌ له‌ لایه‌ن گه‌وره‌كانه‌وه‌ خێرا بكرێته‌وه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ ره‌چاو نه‌كرێ‌ روانگه‌یه‌كی‌ ناعه‌قڵانی‌ له‌ مێرمنداڵدا پێك دێت.

عه‌قڵ‌ له‌ پڕۆسه‌ی‌ به‌رین بوونه‌وه‌ی‌ ده‌روونی‌ تاكه‌كه‌سدا به‌ دوو شێوه‌ فۆرمۆڵه‌ ده‌بێ‌: یه‌كه‌م عه‌قڵی‌ هه‌ستی"یه‌ كه‌ سه‌ره‌تایی ترینیانه‌ و جه‌وهه‌ری‌ "عه‌قڵی‌ زه‌ینی‌" فۆرمۆله‌ ده‌كا. عه‌قڵی‌ هه‌ستی‌ له‌ بواری‌ كاتییه‌وه‌ به‌ر له‌ عه‌قڵی‌ زه‌ینی‌یه‌. په‌روه‌رده‌كردنی‌ گونجاوی‌ عه‌قڵی‌ هه‌ستی‌ ده‌بێ‌ به‌رین بوونه‌وه‌ی‌ عه‌قڵی‌ زه‌ینی‌ موومكین بكات. ئه‌و بنه‌مایه‌ی‌ كه‌ لێره‌شدا پڕۆژه‌ی‌ په‌روه‌رده‌یی ده‌جوڵێنێته‌وه‌، پاراستنی‌ په‌روه‌رده‌ كردنی‌ سروشتییه‌ كه‌ به‌ عه‌قڵی‌ هه‌ستی‌ ده‌ست پێده‌كات.

رۆسۆ پێویستی‌ سنووردار كردنی‌ بیركردنه‌وه‌كانی‌ مێرمنداڵ به‌ هه‌سته‌كان پاساو ده‌كا: له‌و جێیه‌وه‌ كه‌ ئامانج فۆرمۆله‌ كردنی‌ زینده‌وه‌رێكی‌ عه‌قڵ گه‌رایه‌، سروشت به‌ هۆی‌ پێش بینی‌ ئه‌نجامه‌ به‌ده‌ست هاتووه‌كان له‌ پێك هێنانی‌ به‌رهه‌مه‌ پاوانه‌كان لا ده‌دا. ئه‌م به‌رهه‌مه‌ مه‌ترسیدارانه‌ شێوه‌ی‌ نائاسایی ئه‌خلاقێك ده‌گرن كه‌ كه‌ به‌ شێوه‌ی‌ ره‌فتارێكی‌ ناچالاك و ریاكارانه‌ ده‌ردێن.

له‌ كۆدا ده‌بێ‌ حاشا بكرێ‌ تا مێرمنداڵ ڕابێ‌ كه‌ له‌ رووی‌ سه‌پاندن و به‌رژه‌وه‌ندی خوازی‌ هه‌ڵسوكه‌وت بكات. له‌و په‌روه‌رده‌ كردنه‌ی‌ كه‌ رۆسۆ داكۆكی‌ لێده‌كات ده‌بێ‌ سه‌رنج بدرێته‌ پێشكه‌وتنی‌ ئاسایی مێرمنداڵ. په‌روه‌رده‌ كردنی‌ دروست بریتییه‌ له‌ دیاری‌ كردنی‌ ئه‌و هۆكارانه‌ی‌ كه‌ به‌ شێوه‌ی‌ سروشتی‌ پێك دێن. به‌ مه‌به‌ستی‌ ئه‌وه‌ كه‌ كاریگه‌ری‌ په‌روه‌رده‌كردنی‌ مێرمنداڵ پۆزه‌تیڤ بێ‌، ده‌بێ‌ ئاوڕ له‌ بنه‌مای‌ په‌روه‌رده‌ كردنێك بدرێته‌وه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌ كرداری‌ هێزی‌ یاساییه‌وه‌ هه‌یه‌. ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌ دۆزینه‌وه‌ی‌ بنه‌مای‌ په‌روه‌رده‌یی مرۆڤ و دروست كردنی‌ مۆدێلی‌ تیۆری‌ په‌روه‌رده‌یی ئیده‌ئاله‌وه‌ هه‌یه‌. له‌ ره‌خه‌ گرتن به‌ میتۆدی‌ لادان له‌ به‌رهه‌می‌ زۆر ویستی‌ كرداری‌ هێز واته‌ ئاژاوه‌گێری‌ مێرمنداڵ، رۆسۆ وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌ بۆ فۆرمۆله‌ كردنی‌ تاكه‌كه‌سی‌ له‌ گه‌ڵ‌ حه‌ز كردن به‌ ئازادی‌، ده‌بێ‌ تایبه‌تمه‌ندی‌ و به‌های‌ مێرمنداڵ بناسین و له‌ به‌راورد له‌ گه‌ڵ‌ كه‌سی‌ باڵغدا خۆ لابده‌بن. بیرۆكه‌ی‌ رۆسۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ په‌روه‌رده‌ كردنی‌ مێرمنداڵ نابێ‌ له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ به‌ گوێدا خوێندنی‌ به‌ها ئه‌خلاقییه‌كان، كرداری‌ هێز یان چاوه‌ڕوانییه‌ زۆره‌كانی‌ كۆمه‌ڵگا بێ‌ و ده‌نا مێرمنداڵ دووره‌ په‌رێزیان لێده‌كا. ئه‌گه‌ر ئامانجی‌ په‌روه‌رده‌ كردن، فۆرمۆله‌ كردنی‌ كه‌سێكی‌ زانایه‌تی‌ خوازه‌، نابێ‌ ئامانج و ره‌وشت له‌ گه‌ڵ‌ یه‌ك به‌ هه‌ڵه‌ بگرین. تا ئه‌نجام نا ئاسایی به‌ده‌ست نه‌یه‌. به‌ڵگه‌ هێنانه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ‌ مێرمنداڵدا رێك پێچه‌وانه‌ كردنی‌ رێكی‌ سروشتی‌ وه‌رگرتنه‌كان و فۆرمۆله‌ كردنی‌ تاكێكی‌ شیاوی‌ په‌سه‌نده‌. ده‌بێ‌ له‌ گه‌ڵ‌ بیركردنه‌وه‌كان و هه‌سته‌كانی‌ مێرمنداڵدا بسازێین تا نه‌بێ‌ به‌ كه‌سێكی‌ ئاژاوه‌گێڕ و خراپ.

به‌ پێی‌ بۆچوونی‌ رۆسۆ، په‌روه‌رده‌ كردنی‌ مێرمنداڵ به‌ر له‌ ته‌مه‌نی‌ باڵغ بوون نابێ‌ له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ زۆری‌، گوێدان و سه‌رنج نه‌دان به‌ بنه‌مای‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ بێ‌. رۆسۆ له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌یه‌ كه‌ به‌ڵگه‌ هێنانه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ‌ مێرمنداڵدا كارێكی‌ بێ‌ هوده‌ و ناكۆكی‌ خوڵقێنه‌. رۆسۆ داكۆكی‌ له‌ ره‌وشتێكی‌ په‌روه‌رده‌یی ده‌كا كه‌ ئاوڕ له‌ ئاماده‌ كردنی‌ عه‌قڵی‌ زه‌ینی‌ مێرمنداڵ ده‌داته‌وه‌ و له‌ رێی‌ به‌كار هێنانی‌ عه‌قڵی‌ هه‌ستی‌ ئه‌و. به‌چه‌شنێك كه‌ مێرمنداڵ بۆ كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ هێزی‌ ژیری‌ له‌ لایه‌ن خۆیه‌وه‌ و نه‌ك به‌ هۆی‌ هۆكاری‌ ده‌ره‌كی‌ به‌ پێی‌ پێویست كه‌سێتییه‌كی‌ پته‌و قایمی‌ هه‌بێ‌. لێره‌دا مه‌به‌ست له‌ عه‌قڵ، به‌ ته‌نیا توانایی دیاری‌ كردنی‌ باش و خراپ و به‌هره‌ گرتن له‌ دادوه‌ری‌ خۆی‌ نییه‌ به‌ڵكوو هه‌روا توانا خواستن و هه‌ڵبژاردنی‌ باشترین یان خراپترینه‌. ده‌كرێ‌ به‌و ئه‌نجامه‌ بگه‌ین كه‌ په‌روه‌رده‌كردنی‌ عه‌قڵانی‌ ئامرازێك له‌ عه‌قڵ دروست ده‌كات واته‌ كه‌ره‌سه‌یه‌ك كه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجێكی‌ دیاری‌ كراو به‌كار دێت له‌ كاتێكدا كه‌ عه‌قڵ‌ ته‌نیا ئاوه‌ڵاكه‌ره‌وه‌یه‌كه‌ بۆ پێشكه‌وتنێكی‌ به‌ره‌ به‌ره‌یی. نابێ‌ ئامانج و كه‌ره‌سه‌ واته‌ په‌روه‌رده‌ی‌ عه‌قڵانی‌ و په‌روه‌رده‌ له‌ لایه‌ن عه‌قڵه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ‌ یه‌ك به‌ هه‌ڵه‌ بگرین. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ عه‌قڵێكی‌ مناڵانه‌ هه‌یه‌ كه‌ تایبه‌ت به‌ مێرمنداڵه‌ كه‌ ته‌نیا پێویستییه‌ك ده‌ناسێ‌ كه‌ له‌ گه‌ڵ‌ زۆری‌ به‌ره‌وڕوو نییه‌ و به‌ها ئه‌خلاقییه‌كان و پێداویستییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان هه‌رچی‌ زیاتر كه‌سی‌ راهێنه‌ر سه‌رنج بداته‌ تایبه‌تمه‌ندی‌ ته‌مه‌نی‌ مێرمنداڵ، گه‌شه‌ ده‌كا.

له‌ درێژه‌ی‌ ئه‌م بابه‌ته‌دا ده‌چینه‌ سه‌ر بۆچوونه‌كانی‌ ڤۆلتێر سه‌باره‌ت به‌ چه‌مكی‌ ئه‌خلاق. ڤۆلتێر داكۆكی‌ له‌ ئه‌خلاقی‌ سروشتی‌ ده‌كا به‌ڵام باوه‌ڕێكی‌ به‌ متافیزیك نییه‌. ئه‌و داكۆكی‌ له‌ ئازادی‌ ده‌كا و باوه‌ڕی‌ وایه‌ كه‌ كه‌سی‌ روناكبیر به‌ كۆمه‌ڵێك له‌ ناسینه‌كان گه‌یشتووه‌ به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا بۆ ره‌خنه‌ گرتن له‌م ناسینانه‌ كه‌ڵك له‌ بیركردنه‌وه‌كانی‌ وه‌رده‌گرێ‌. ڤۆلتێر باوه‌ڕی‌ به‌ چه‌مكی‌ عه‌ینی‌ مرۆڤ هه‌یه‌. له‌ روانگه‌ی‌ ئه‌وه‌وه‌ ده‌بێ‌ باوه‌ڕمان به‌ خوا هه‌بێ‌ و ئه‌م باوه‌ڕه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ رێز له‌ به‌ها ئه‌خلاقییه‌كان بگیرێ‌، ده‌بێ‌ له‌ دیتراندا پێك بهێندرێ‌. به‌ بۆچوونی‌ ئه‌و، رۆسۆ  فێربوونه‌ دادوه‌ری كراوه‌كانی‌ پێچه‌وانه‌ كردووه‌ته‌وه‌ و گومانیان لێده‌كا. له‌ راستی‌دا، رۆسۆ جه‌خت ده‌كاته‌وه‌ كه‌ عه‌قڵ‌ و به‌رژه‌وه‌ندی‌ پێناسه‌ی‌ مرۆڤـ به‌كار نابه‌ن. پێشكه‌وتن له‌ بوارێكدا له‌ گه‌ڵ‌ دژایه‌تییه‌كه‌یه‌تی‌ له‌ بوارێكی‌تردا و له‌ مرۆڤدا ره‌هه‌ندێكی‌ رۆحی‌ هه‌یه‌ كه‌ مادده‌ خوازی‌ وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ی‌ نییه‌. رۆسۆ، هه‌ر وه‌ك ڤۆلتێر و گوماناوی‌تر له‌و، ئاگاداری‌ بوونی‌ خراپه‌یه‌ و به‌ڵام ئه‌و له‌ سه‌ر ئه‌م ئاگاییه‌، هیوای‌ به‌ دروست كردنی‌ هه‌ڵه‌و باشتر بوونه‌ و به‌ده‌ر له‌ سنوورداره‌ زه‌ینییه‌كان، چاوه‌ڕوانییه‌ ئه‌خلاقییه‌كان به‌ پێویست ده‌زانێ‌.

هه‌ر به‌و جۆره‌ی‌ كه‌ له‌م بابه‌ته‌دا هاته‌ ئاراوه‌، رۆسۆ داكۆكی‌ له‌م ئایدیایه‌ ده‌كا كه‌ له‌ شێوه‌ی‌ ئاسایی‌دا، خراپه‌ كردن بێ‌ ئه‌گه‌ره‌. به‌ پێی‌ ئه‌م بۆچوونه‌، له‌ كۆمه‌ڵگادا ده‌بێ‌ به‌ پێكهێنانی‌ عه‌داڵه‌تێكی‌ شیاوی‌ په‌سه‌ند ئاوڕ له‌ ئه‌خلاق بدرێته‌وه‌.

به‌م شێوه‌ ده‌توانرێ‌ مرۆڤه‌كان بۆ خه‌بات به‌ دژی‌ خۆ ویستی‌ و حه‌زه‌كانیان رێنوێنی‌ بكرێ‌. سه‌باره‌ت به‌ په‌روه‌رده‌ كردنی‌ مێرمنداڵێك، رۆسۆ به‌ڵگه‌ دێنێته‌وه‌ كه‌ بۆ نائاسایی نه‌كردنی‌ بیركردنه‌وه‌كانی‌ مێرمنداڵ سه‌باره‌ت به‌ ئه‌خلاق، ئیده‌ئال ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ناسینی‌ ئه‌و به‌ هه‌سته‌كان سنووردار بكه‌ینه‌وه‌ تا كه‌سێكی‌ شیاوی‌ په‌سه‌ند بێ‌ بۆ كۆمه‌ڵ. به‌ پێی‌ ئه‌م بۆچوونه‌، ده‌بێ‌ خۆمان له‌ گه‌ڵ‌ شێوازه‌ بیری‌ و هه‌ستییه‌كانی‌ مێرمنداڵ رێك بخه‌ین. وه‌ها په‌روه‌رده‌كردنێك تاك به‌ چه‌شنێك ئه‌خلاقی‌ ده‌كا كه‌ بتوانرێ‌ وه‌ك ئه‌ندامێك له‌ كۆمه‌ڵ‌ وه‌ربگیرێ‌. ڤۆلتێر به‌ روانگه‌یه‌كی‌ پێچه‌وانه‌وه‌، باوه‌ڕی وایه‌ كه‌ زانیاری‌ له‌ بوونی‌ خراپه‌، ده‌كرێ‌ له‌ سه‌ر ئه‌م زانیارییه‌ هیوا بوون به‌ گۆڕان به‌ پۆزه‌تیڤ دابنێین. بۆ مانه‌وه‌ له‌ بیركردنه‌وه‌ی‌ عه‌ینی‌دا ده‌بێ‌ له‌ مرۆڤـ په‌یوه‌ندی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ له‌ سه‌ر بنه‌مای‌ ئه‌خلاقی سروشتی‌ رۆبنێین تا ئازادی‌  ئه‌خلاقی بۆ هه‌موو كه‌سێك به‌ په‌یڕه‌وی‌ كردن له‌ یاسا پێك بێت.